Zo ging het leven op de Batavia er aan toe

In dit artikel:

De Batavia was een zeventiende-eeuws VOC-schip dat in 1628 werd gebouwd voor een reis naar Batavia, het huidige Jakarta. Het schip vervoerde onder meer geld, goud, juwelen, bouwmateriaal en voedsel en was zwaarbewapend om de handelsbelangen van de VOC te beschermen. De reis maakte deel uit van het Nederlandse koloniale systeem, dat steunde op de exploitatie van gebieden en bevolkingen in Azië.

In oktober 1628 vertrok de Batavia vanaf Texel, samen met zes andere schepen. De reis zou ongeveer acht maanden duren. De kapitein, opperkoopman en enkele passagiers hadden een eigen hut, terwijl soldaten en matrozen dicht opeengepakt tussen de lading verbleven. Ze hadden weinig ruimte, slechte ventilatie en kregen vooral scheepsbeschuit en gezouten vlees. Door gebrek aan vers water en voedsel ontstonden ziekten zoals scheurbuik; ook de zware, geïsoleerde reis eiste psychologisch zijn tol.

Aan boord liepen de spanningen hoog op tussen opperkoopman François Pelsaert en kapitein Adriaen Jakobsz. Jakobsz beraamde samen met onderkoopman Jeronimus Cornelisz een muiterij. De slechte omstandigheden maakten het relatief eenvoudig om bemanningsleden voor hun plan te winnen. Ook navigatie was moeilijk. Zonder nauwkeurige tijdsinstrumenten konden ze oost en west lastig bepalen. Na een tussenstop bij Kaap de Goede Hoop raakte het schip uiteindelijk aan de westkust van Australië uit koers.

Ruim zeven maanden na vertrek liep de Batavia op de klippen. Het schip werd zwaar beschadigd en ongeveer veertig mensen verdronken. De overlevenden vluchtten naar nabijgelegen eilanden. Terwijl Pelsaert, Jakobsz en bijna vijftig anderen in een sloep naar Batavia voeren om hulp te halen, nam Cornelisz de macht over de achterblijvers over. Onder zijn regime werden meer dan 120 mensen vermoord, onder wie tegenstanders, maar ook mensen die uit wreedheid of voor vermaak werden gedood.

Pelsaert keerde drie maanden later met een nieuw schip terug, herstelde het gezag en redde een deel van de overlevenden en de kostbare lading. Uiteindelijk bereikten slechts 77 mensen Batavia. Cornelisz en zijn medestanders werden geëxecuteerd; Jakobsz werd gevangengezet en stierf vermoedelijk in Batavia.

Het wrak ligt nog altijd voor de Australische westkust. Delen ervan zijn geborgen en worden in Australië en de Verenigde Staten tentoongesteld. Historici onderzoeken bovendien de mogelijkheid dat enkele schipbreukelingen bij de lokale bevolking gingen wonen en zich daar voortplantten. Daarmee zou de ramp mogelijk een vroeg contactmoment tussen Europeanen en het Australische vasteland zijn geweest. Het verhaal toont zowel de technische prestaties van de VOC als de uitbuiting, kolonisering en het geweld waarop haar rijkdom mede was gebaseerd. De reconstructie van de Batavia werd onlangs naar Lelystad vervoerd.