Wiskundigen tonen aan: een perfect eerlijk kiessysteem bestaat niet

In dit artikel:

Een volledig eerlijk kiessysteem bestaat niet, concluderen Sebastian Tim Holdum van de Universiteit van Kopenhagen en Frederik Ravn Klausen van de Universiteit van Cambridge. Een systeem kan niet altijd tegelijk lokale verkiezingswinnaars hun zetel laten behouden, de landelijke stemverhouding evenredig vertalen naar zetels én de omvang van het parlement constant houden.

Dat probleem werd zichtbaar bij de Deense parlementsverkiezingen van 2022. Voor het eerst sinds 1947 waren er onvoldoende compensatiezetels om de landelijke zetelverdeling te corrigeren. Eén regionale zetel bepaalde daardoor welke politieke blok een meerderheid kreeg: het linkse blok won, hoewel het rechtse blok landelijk meer stemmen had behaald. Volgens de onderzoekers was dit geen toevallige fout, maar een onvermijdelijk risico dat vroeg of laat in elk systeem met deze drie garanties optreedt.

De kern van het probleem ligt bij kleine partijen. Zij kunnen in meerdere districten nipt winnen en daar zetels behalen, terwijl een grotere partij die overal tweede wordt geen enkele lokale zetel krijgt. Om dat verschil te compenseren zijn extra zetels nodig. Naarmate er meer partijen meedoen, loopt die behoefte op. Bij honderd districten, één zetel per district en tien partijen zouden al minder dan 792 compensatiezetels onvoldoende zijn — veel meer dan enig parlement telt.

Europese landen maken daarom verschillende keuzes. Duitsland liet het parlement lange tijd groeien om lokale winnaars te behouden, maar schafte die garantie in 2023 grotendeels af. Andere landen, zoals IJsland, accepteren dat de zetelverdeling soms niet volledig evenredig is. Nederland kent het probleem niet op dezelfde manier: alle 150 zetels worden in één landelijke kieskring verdeeld, waardoor regionale en landelijke uitslagen niet met elkaar botsen.