Waarom volgen we liever een overtreder dan iemand die zich netjes aan de regels houdt?

In dit artikel:

Mensen nemen regelovertredingen van anderen gemakkelijker over dan dat ze zich laten beïnvloeden door goed gedrag. Dat blijkt uit een experiment van de Universiteit van Amsterdam onder 750 Amerikanen, aangevuld met computersimulaties. Eerder onderzoek in Groningen liet al zien dat fietsers vaker een flyer op straat gooiden wanneer er ondanks een verbod graffiti op een muur stond: ruim twee derde deed dat, tegenover ongeveer een derde bij een schone muur.

In het nieuwe experiment moesten deelnemers een vakje aanklikken dat het felst oplichtte, maar konden ze meer geld verdienen door steeds verder van het juiste vakje af te wijken. Nadat ze hun eerste keuze hadden gemaakt, zagen ze waar een eerdere deelnemer had geklikt en mochten ze hun keuze aanpassen. Die voorbeeldpersoon werd aangeduid als Democraat of Republikein, zodat de onderzoekers ook konden testen of politieke verwantschap meespeelde. De proef vond plaats vlak voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2024.

Een voorbeeld van strikt regelvolgend gedrag had nauwelijks effect. Wie zag dat iemand maximaal voor financieel voordeel koos, ging zelf juist duidelijk verder over de schreef, vooral wanneer die persoon tot dezelfde politieke partij behoorde. Gemiddeld volgden deelnemers iemand die de regel slechts beperkt overtrad, zonder diegene te overtreffen. In 4,4 procent van die gevallen ging een deelnemer echter veel verder dan het voorbeeld. Volgens simulaties kan zo’n kleine groep een kettingreactie veroorzaken, waardoor uiteindelijk bijna iedereen de regel negeert. Een vaste groep regelvolgers kan die escalatie wel afremmen.

De onderzoekers waarschuwen dat het experiment abstract was, zonder echte straf of grote financiële belangen. Toch kan het volgens hen verstandig zijn schadelijke kleine overtredingen, bijvoorbeeld bij vandalisme of hooliganisme, vroeg aan te pakken. Grenzen opzoeken is namelijk niet altijd negatief en kan ook leren en creativiteit bevorderen.