Waarom popliedjes, steden en zelfs wetenschappelijke studies steeds meer op elkaar gaan lijken

In dit artikel:

Als Bohemian Rhapsody vandaag zou verschijnen, is het onzeker of het nummer een hit zou worden. Het bijna zes minuten durende lied wijkt sterk af van de gebruikelijke popformule en zou daardoor minder geschikt zijn voor platforms als TikTok. Dat voorbeeld illustreert het bredere verschijnsel hyperselectie: zodra duidelijk wordt welke eigenschappen succes opleveren, worden die steeds verder geoptimaliseerd en verdwijnen afwijkende alternatieven.

In de popmuziek versterken streamingdiensten dit proces. Miljoenen nummers concurreren om aandacht, waardoor artiesten en producenten eerder kiezen voor beproefde lengtes, structuren en melodieën dan voor experiment. Het resultaat is een aanbod van eenvoudige nummers die steeds meer op elkaar lijken. Een vergelijkbare ontwikkeling is zichtbaar in het professionele voetbal. Succesvolle tactieken worden snel door andere teams overgenomen, waardoor wedstrijden verfijnder maar ook eenvormiger worden en er minder ruimte overblijft voor individuele flair.

Ook de wetenschap en steden ontkomen er niet aan. Onderzoekers worden vooral beloond voor publicaties, citaties en financiering. Door de sterke concurrentie wordt onderzoek met een voorspelbare uitkomst aantrekkelijker dan riskante ideeën die kunnen mislukken, maar juist tot doorbraken kunnen leiden. In steden leidt de voorkeur voor bewezen commerciële concepten tot dezelfde winkelketens, restaurants en bouwprojecten op uiteenlopende plekken in de wereld.

Hyperselectie vermindert daarmee de zogenoemde adaptieve variatie: verschillen die niet onmiddellijk succesvol zijn, maar samenlevingen wel veerkrachtiger en beter voorbereid maken op verandering. Dat geldt bijvoorbeeld voor microbiële variatie. Hygiëne, antibiotica en veilige leefomstandigheden hebben infectieziekten sterk teruggedrongen, maar een overdreven steriele omgeving kan ook micro-organismen verdringen die belangrijk zijn voor het microbioom en immuunsysteem. Op psychologisch vlak kunnen risico’s, onzekerheid en mislukkingen mensen leren omgaan met tegenslag. Wanneer vooral kinderen daar nauwelijks mee in aanraking komen, kan hun veerkracht afnemen.

Kunstmatige intelligentie kan hyperselectie versnellen. Algoritmen analyseren op grote schaal welke muziek, video’s, producten en andere content aandacht trekken. Generatieve AI maakt vervolgens grote hoeveelheden nieuwe content volgens die succesvolle patronen. Zo ontstaat een feedbacklus waarin systemen steeds meer produceren van wat al werkt, terwijl mensen niet eens precies hoeven te begrijpen waarom. Een overvloed aan informatie kan daardoor samengaan met steeds minder variatie.

Optimaliseren is niet per definitie verkeerd: schonere, veiligere en efficiëntere omstandigheden hebben veel vooruitgang gebracht. Maar volgens de kern van het betoog is het belangrijk ruimte te houden voor experiment en mislukking. Universiteiten zouden riskant onderzoek moeten blijven steunen, steden lokale en minder rendabele initiatieven moeten beschermen en de samenleving verkenning niet uitsluitend als verspilling of falen moeten zien.