Waarom kun je jezelf niet kietelen? Bij het kietellab in Nijmegen wordt het onderzocht.

In dit artikel:

Onderzoekers van het kietellab van de Radboud Universiteit proberen met een speciale machine te begrijpen waarom mensen kietelen, waarom ze daarvan vaak lachen en waarom zelfkietelen vrijwel niet werkt. Kietelen is opvallend weinig onderzocht, hoewel filosofen als Socrates en Aristoteles zich er al eeuwen geleden over bogen. Meer kennis kan volgens hoofdonderzoeker Konstantina Kilteni niet alleen het kietelgevoel verklaren, maar ook inzicht geven in aanraking en de werking van de hersenen.

De onderzoekers gebruiken daarvoor Hector, een witte machine die met een metalen, afgeronde pook steeds dezelfde bewegingen onder iemands voeten maakt. Zo zijn experimenten beter vergelijkbaar dan wanneer verschillende mensen met veren, wattenstaafjes of hun vingers kietelen. Wetenschappers onderscheiden twee vormen: knismesis, een lichte kriebel die mogelijk helpt om insecten of andere prikkels van de huid te verwijderen, en gargalesis, het intensere kietelen dat vaak tot lachen leidt. Vooral snelle bewegingen blijken volgens onderzoeker Ziliang Xiong een sterke kietelreactie op te wekken. Voeten, oksels en de zijkant van de buik zijn doorgaans extra gevoelig.

Tijdens experimenten meten de wetenschappers niet alleen hoe kietelig proefpersonen een aanraking vinden, maar ook hun lachreacties, hartslag, ademhaling en zweetproductie. Soms registreren sensoren bovendien welke hersengebieden actief zijn. Die betrokken gebieden zijn inmiddels redelijk bekend, maar de manier waarop ze samenwerken bij aanraking, beweging en lachen blijft onduidelijk. Ook verschilt de reactie sterk per persoon: sommigen spartelen en lachen luid, terwijl anderen nauwelijks reageren. Uit een enquête onder 448 deelnemers uit Nederland, China en Griekenland bleek dat ongeveer 40 procent kietelen prettig vindt, bijna 30 procent het onaangenaam vindt en de rest neutraal is. Kinderen waarderen het vaker dan volwassenen.

Waarom mensen ondanks een mogelijk onaangenaam gevoel toch spontaan lachen, weten de onderzoekers nog niet. Het kan om een automatische stress- of reflexreactie gaan, omdat mensen ook lachen wanneer ze niet vrolijk zijn. Zelfkietelen lukt vrijwel nooit doordat de hersenen vooraf voorspellen waar en wanneer de eigen aanraking plaatsvindt. Het cerebellum, oftewel de kleine hersenen, speelt vermoedelijk een rol bij die voorspelling. Daardoor wordt de prikkel minder verrassend en dus minder kietelig. Bij mensen met schizofrenie kan het onderscheid tussen eigen en andermans bewegingen minder scherp zijn, waardoor zachte zelfaanraking soms sterker wordt gevoeld; overtuigend zelfkietelen met de vingers is daarmee nog niet aangetoond.

De onderzoekers vermoeden dat kietelen een biologische en sociale functie heeft. Ook apen, ratten en stokstaartjes reageren op kietelen en lijken er soms om te vragen, wat erop wijst dat het verschijnsel niet uitsluitend aangeleerd is. Kietelen kan de band tussen ouders en kinderen versterken en kinderen spelenderwijs leren reageren op aanraking of zich verdedigen. Onderzoek naar lichaamsdelen die mensen zelf als kietelig, pijnlijk of gevoelig ervaren, ondersteunt bovendien vooral Darwins theorie: plekken die anderen weinig aanraken, zoals de voetzolen, zijn vaak juist kietelig. Die verklaring is echter niet volledig; waarschijnlijk spelen ook huiddikte, kwetsbaarheid en andere factoren mee. Met Hector willen de onderzoekers de ontbrekende schakels in de werking van het kietelgevoel verder blootleggen.