Waar zijn de vrouwelijke complotdenkers?

In dit artikel:

Het beeld van de complotdenker als witte, middelbare man is volgens complotonderzoeker Hanne Nijtmans van de Rijksuniversiteit Groningen te beperkt. Mannen zijn in onderzoek en binnen complotbewegingen wel oververtegenwoordigd en vaak het meest zichtbaar, maar ook veel vrouwen en queer-personen geloven in complotten. Nijtmans onderzoekt daarom of gender en identiteit invloed hebben op de manier waarop mensen complotdenken ontwikkelen en uiten. Dat is relevant voor de aanpak ervan.

Mannen komen volgens haar vaak vanuit wantrouwen tegenover een machtige elite tot complotdenken en brengen hun overtuigingen stellig naar voren. Bij vrouwen en queer-personen ontstaat dit vaker uit angst om mensen in hun omgeving of gemeenschap te beschermen. Daardoor wordt hun overtuiging minder snel als complotdenken herkend. Zo worden moeders die bang zijn dat vaccinaties hun kind schaden eerder gezien als slecht geïnformeerd, terwijl mensen die vaccinaties aan een kwaadaardige elite koppelen sneller als complotdenkers worden bestempeld.

Stereotypen in media en onderzoek versterken dit verschil. De man die beweert de waarheid te hebben ontdekt, verschijnt vaak als een moedige klokkenluider, terwijl vrouwen die waarschuwen voor gevaar eerder als hysterisch worden weggezet. Tegelijkertijd hebben vrouwen, queer-personen en zwarte Amerikanen in veel gevallen daadwerkelijk redenen om instituties te wantrouwen, omdat zij historisch en structureel zijn achtergesteld.

Daarom is het onderscheid tussen een complottheorie en gerechtvaardigd wantrouwen niet altijd eenvoudig. Een complottheorie draait vaak om een kleine groep die in het geheim en bewust schade veroorzaakt. Ongelijkheid kan echter ook voortkomen uit structuren en instituties die niet inclusief zijn, zonder centrale aansturing. Beide kunnen naast elkaar bestaan. Volgens Nijtmans blijft daardoor een grijs gebied over waar onderzoekers verschillende definities van complotdenken hanteren.