Vechten of vluchten: een voorproefje uit De stressparadox

In dit artikel:

In het boek *De stressparadox*, onderdeel van de reeks *Pocket Science* van New Scientist, legt redacteur Eline Kraaijenvanger uit wat stress biologisch gezien is en hoe het lichaam erop reageert. Stress ontstaat wanneer een verandering of eis het aanpassingsvermogen zodanig onder druk zet dat die als bedreigend wordt ervaren. Zo’n bedreiging heet een stressor. Die kan van buitenaf of binnenuit komen, acuut of langdurig zijn en echt of ingebeeld. Of iets stress veroorzaakt, hangt af van de situatie en van de inschatting door de hersenen. Een deadline kan bijvoorbeeld motiveren wanneer iemand goed voorbereid is, maar stressvol worden bij tijdgebrek.

Bij een mogelijke bedreiging beoordeelt de amygdala, het hersengebied dat emoties verwerkt, razendsnel signalen uit de zintuigen. Nog voordat rationele hersengebieden de situatie volledig hebben geanalyseerd, kan de amygdala alarm slaan. Het lichaam reageert dan met vluchten, vechten of bevriezen. De hypothalamus activeert daarvoor het sympathische zenuwstelsel, dat het lichaam voorbereidt op direct handelen.

De hartslag en ademhaling versnellen, de spieren krijgen meer bloed en de zintuigen worden alerter. Adrenaline en noradrenaline versterken deze reactie, verhogen de beschikbare energie en zetten het lichaam in een staat van waakzaamheid. Het immuunsysteem wordt voorbereid op mogelijke verwondingen, terwijl rationeel nadenken tijdelijk naar de achtergrond verdwijnt. Functies die op dat moment minder belangrijk zijn, zoals spijsvertering, herstel en voortplanting, worden afgeremd om energie vrij te maken voor overleving.

Enkele seconden later komt een tweede verdedigingslinie op gang: de HPA-as, genoemd naar de hypothalamus, hypofyse en bijnieren. Via een keten van hormonen – CRH, ACTH en uiteindelijk cortisol – wordt de alarmtoestand versterkt en langer aangehouden. In tegenstelling tot de snelle zenuwsignalen werkt deze hormonale reactie trager; cortisol bereikt pas na ongeveer een halfuur zijn piek. Daardoor kan het lichaam ook omgaan met stressvolle situaties die langer duren dan enkele minuten.

Cortisol beïnvloedt bovendien de hippocampus, het geheugencentrum. Die krijgt het signaal om de stressvolle ervaring op te slaan, zodat een vergelijkbare dreiging in de toekomst sneller kan worden herkend en vermeden. De stressrespons is daarmee een geëvolueerd systeem dat het hele lichaam tijdelijk in dienst stelt van overleving, maar alleen wordt geactiveerd wanneer een situatie als bedreigend wordt ingeschat.