Uit de Praktijk: Hoe kun je van kou brandwonden krijgen?
In dit artikel:
Heb je ooit overwogen een metaalpaal in de winter te likken? Niet doen: natte tong aan bevroren metaal geeft direct een brandwondgevoel. Het artikel legt uit wat frostbite (bevriezingsletsel) precies is, waarom het pijn doet bij opwarmen en hoe de behandeling zich door de tijd heeft ontwikkeld.
De schrijver, opgeleid in wilderness medicine, beschrijft de typische stappen van bevriezingsletsel. Bij koude sluit het lichaam eerst de bloedtoevoer naar handen, voeten en neus om vitale organen warm te houden: witte, gevoelloze vingers zijn vaak het eerste signaal. Blijft de doorbloeding langdurig weg, dan ontstaan ijskristallen in en tussen cellen, vochtophoping en blaarvorming — vergelijkbaar met brandwonden. De vriesbeschadiging tast cellen en bloedvaten aan; bij het terugvloeien van bloed ontstaan heftige tintelingen en pijn. In ernstigere gevallen raken vaten blijvend beschadigd of verstopt, waardoor weefsel afsterft en gangreen kan volgen; amputaties zijn dan mogelijk.
De geschiedenis van de behandeling bevat een hardnekkige misvatting. In 1812 noteerde Napoleons chirurg Baron Dominique-Jean Larrey dat soldaten die zich snel bij vuur opwarmden slechtere uitkomsten hadden dan degenen die langzaam opwarmden. Hij adviseerde zelfs sneeuw wrijven over aangedane delen. Later bleek dat de groepen die snel bij het vuur zaten vaak thermische brandwonden opliepen naast de bevriezing, wat de slechtere uitkomst verklaarde. Desondanks heeft dat inzicht lange tijd tot verkeerde adviezen geleid.
Moderne inzichten en technieken hebben de zorg sterk verbeterd. Nu kan doorbloeding met scans beoordeeld worden en is het advies om frostbite snel te ontdooien in stromend water van circa 40 °C. Behandeling omvat pijnstilling, ontstekingsremmers en soms bloedverdunners; veel gevallen worden behandeld in brandwondencentra. Toch blijven amputaties in ernstige gevallen voorkomen. In Nederland is echt ernstige frostbite zeldzaam, al kwamen bevriezingen in het verleden wel voor bij evenementen als de Elfstedentocht.
Praktische tips uit het stuk: warm bevroren ledematen eenmaal goed op en ga daarna niet meteen opnieuw de kou in; bij twijfel warm douchen en daarna warm blijven. En dus niet aan metalen voorwerpen likken bij strenge vorst.