Tim Snapt Het: het sprookje van de vrije wil

In dit artikel:

De onbeperkte frisdrankbeker van de Efteling, waarvoor bezoekers 17 euro betalen, leidde tot een discussie over eigen verantwoordelijkheid en betutteling. Met de beker kunnen zij elke 45 minuten light- of gewone frisdrank en water bijvullen. Critici waarschuwden dat dit theoretisch neerkomt op 130 suikerklontjes per dag, terwijl voorstanders vonden dat mensen zelf moeten beslissen wat ze drinken. Opvallend genoeg zorgde de oproep tot een verbod voor extra belangstelling: de beker raakte uitverkocht. Dat past bij het psychologische verschijnsel reactance, waarbij mensen zich tegen beperkingen verzetten, en bij de angst om iets mis te lopen.

De kwestie raakt ook aan de vraag of mensen werkelijk een vrije wil hebben. Volgens neurowetenschapper Victor Lamme komt veel gedrag voort uit automatische processen en wordt het beïnvloed door de manier waarop keuzes worden aangeboden. Toch kunnen mensen impulsen onderdrukken. Dit vermogen, inhibitory control genoemd, ontwikkelt zich tijdens de jeugd en puberteit. Zo kan iemand die automatisch wil oversteken alsnog eerst kijken of dat veilig is. Neurofysioloog Benjamin Libet noemt die bewuste remming ‘free won’t’: we kiezen niet altijd welke impuls opkomt, maar kunnen wel besluiten er niet naar te handelen. Mensen zijn daardoor beïnvloedbaar, maar niet volledig overgeleverd aan hun impulsen.