The Odyssey-factcheck: dé filmhit van deze zomer is soms verrassend realistisch

In dit artikel:

Christopher Nolans film *The Odyssey* is gebaseerd op het Griekse epos over Odysseus, die na de oorlog tegen Troje probeert terug te keren naar zijn eiland Ithaka. Onderweg krijgt hij te maken met monsters, reuzen, heksen en goden. Hoewel het verhaal geen historische waarheid pretendeert, blijken sommige elementen ervan een wetenschappelijke kern te hebben.

Lotusbloemen bevatten stoffen zoals apomorfine en nuciferine, die invloed hebben op dopamine en kunnen zorgen voor ontspanning, minder angst en betere slaap. Ze veroorzaken echter geen geheugenverlies, zoals in het verhaal wordt beweerd. Ook eenogige wezens zijn niet volledig verzonnen: cyclopie is een zeldzame aangeboren afwijking waarbij één oogkas ontstaat. De aandoening komt voor bij mensen en dieren, maar de meeste dieren of kinderen met cyclopie leven slechts kort. De theorie dat Griekse cyclopen zijn geïnspireerd op schedels van dwergolifanten is nooit bewezen.

Het kannibalisme van de cycloop is biologisch mogelijk: mensen kunnen op mensenvlees overleven en ook verschillende diersoorten eten soortgenoten. Toch is mensenvlees minder voedzaam dan dat van grote zoogdieren en kan kannibalisme gevaarlijke hersenziekten overdragen. De sirenen vormen eveneens een gedeeltelijk realistisch gevaar. Muziek op zichzelf leidt automobilisten niet automatisch af; onderzoek laat zien dat zij doorgaans even goed blijven rijden. Smartphones achter het stuur zijn wel een groot risico. Op dagen waarop populaire artiesten nieuwe muziek uitbrengen, blijken in Amerika meer verkeersongelukken voor te komen, vermoedelijk doordat mensen hun telefoon gebruiken.

De tovenares Kirke kan mensen niet letterlijk in varkens veranderen. Volwassen mensen blijven biologisch mens, al worden varkensweefsels en -organen wel gebruikt in de geneeskunde. Zo hebben veel mensen varkenshartkleppen en wordt onderzocht of ook varkensnieren kunnen worden getransplanteerd. In een zeer vroeg embryonaal stadium zijn bovendien mens-varkenembryo’s gemaakt.

Scylla’s zes koppen zijn sterk overdreven. Polycefalie, waarbij een embryo niet volledig scheidt en een dier meerdere koppen krijgt, bestaat wel, vooral bij reptielen en wormen. Drie koppen lijkt in de werkelijkheid ongeveer het maximum. Dat Odysseus’ mannen de runderen van Apollo niet mogen doden, is geen universele regel. In Nederland worden dagelijks runderen geslacht, terwijl koeien in delen van India vanwege het hindoeïsme heilig zijn en niet mogen worden gedood. Nederlandse voedselveiligheidsregels schrijven bovendien voor dat vee in slachthuizen wordt geslacht; huisdieren zoals honden en katten mogen niet voor voedsel worden gedood.

Ten slotte is de twintig jaar waarin de hond Argos op Odysseus wacht uitzonderlijk, maar niet onmogelijk. Grote honden worden vaak ongeveer tien jaar oud, middelgrote honden circa dertien jaar en kleine honden soms vijftien tot twintig jaar. Een Franse dwergspaniël zou zelfs dertig jaar en vijf maanden hebben geleefd.

De conclusie is dat *The Odyssey* vooral een mythisch superheldenverhaal blijft, maar dat enkele wonderlijke onderdelen zijn terug te voeren op echte biologische verschijnselen, menselijke gewoonten of natuurkundige mogelijkheden. De Odyssee wordt traditioneel aan Homerus toegeschreven, al vermoeden wetenschappers dat het verhaal voortkomt uit oudere mondelinge tradities.