Spookbronnen rukken op: aantal nepverwijzingen in de wetenschap ruim verdrievoudigd

In dit artikel:

Wetenschappers verwijzen steeds vaker naar studies die nergens blijken te bestaan. Dat blijkt uit onderzoek van Maxim Topaz van Columbia University en collega’s uit de Verenigde Staten en Finland. Zij onderzochten een half miljoen peer-reviewed artikelen uit de natuurkunde, scheikunde, materiaalkunde, techniek en informatica, gepubliceerd tussen januari 2023 en maart 2026. De resultaten verschenen in PNAS.

De onderzoekers vonden 1.135 spookbronnen in 619 artikelen. Het aandeel artikelen met minstens één onvindbare studie steeg van één op de 1.600 in 2023 naar één op de 650 in 2025 en één op de 435 in de eerste drie maanden van 2026. Op basis daarvan schatten de onderzoekers dat in de onderzochte vakgebieden ongeveer 8.500 artikelen een dergelijke bron bevatten.

Het probleem was het grootst in de natuurkunde: ongeveer één op de 390 artikelen bevatte een nepreferentie. Daarna volgden materiaalkunde, informatica en AI, en techniek. Scheikunde scoorde met één op de 2.300 het best, al kan dat cijfer vertekend zijn doordat sommige scheikundetijdschriften in databases onder biochemie vallen.

Voor hun analyse controleerden de onderzoekers 21,6 miljoen DOI-verwijzingen. Een computer vergeleek de titels in artikelen met de gegevens achter de DOI’s. Verdachte verwijzingen werden vervolgens gecontroleerd met een AI-taalmodel, zeven wetenschappelijke databases en zoekmachines. Een bron telde pas als verzonnen wanneer de genoemde studie nergens kon worden teruggevonden.

De studie onderzocht niet waardoor de nepreferenties ontstaan. Mogelijke verklaringen zijn slordigheid, zogenoemde paper mills die ondeugdelijk of verzonnen onderzoek produceren, en AI-chatbots die geloofwaardig klinkende bronnen hallucineren. Topaz vermoedt dat AI een rol speelt, omdat de stijging samenvalt met de opkomst van AI-schrijfhulpen. Toch bewijst die samenloop geen oorzakelijk verband. Ook het veelvuldige gebruik van nog niet beoordeelde preprints in de natuurkunde kan bijdragen.

De meeste artikelen met spookbronnen bevatten er één of twee. In 27 artikelen werden minstens vijf nepreferenties gevonden; die groep was verantwoordelijk voor ruim een derde van alle ontdekte gevallen. Slechts twee van de 619 artikelen waren teruggetrokken. Volgens Topaz moeten tijdschriften niet automatisch een onderzoek intrekken vanwege één foutieve bron, maar verdienen artikelen met veel nepreferenties wel grondig onderzoek.

De onderzoekers vinden dat tijdschriften verwijzingen standaard automatisch moeten controleren wanneer een artikel wordt ingediend. Het team onderzoekt inmiddels twaalf miljoen medische artikelen om vast te stellen of spookbronnen vooral bijzaken ondersteunen of ook belangrijke wetenschappelijke conclusies ondermijnen.