Radiotelescoop in Westerbork krijgt krachtige upgrade voor zoektocht naar raadselachtige signalen uit het heelal
In dit artikel:
De radiotelescopen van Westerbork (Drenthe) kregen recent een technologische sprong: ASTRON testte een nieuwe ontvanger, ALF (Ambient L-band Feed), die volgens het instituut gevoeliger blijkt dan alle eerder gebruikte systemen op die locatie. Bij de eerste praktijktest werd een pulsar waargenomen over een veel groter bereik aan radiogolflengtes dan Westerbork tot nu toe kon, waarmee ALF direct zijn meerwaarde aantoonde voor radioastronomen.
Radioastronomie draait om extreem zwakke signalen; traditionele ontvangers worden daarom cryogeen gekoeld tot temperaturen dicht bij het absolute nulpunt om elektronische ruis te minimaliseren. Dat is effectief, maar kost veel energie, brengt complexiteit en extra onderhoud met zich mee. ALF volgt een andere route: de ontvanger maakt gebruik van indiumfosfide-transistoren die radiosignalen sterk kunnen versterken zonder veel extra ruis te introduceren, waardoor zware koeling niet meer noodzakelijk is. De transistoren zitten dicht op de antenne gemonteerd om signaalverlies te beperken. Volgens projectingenieurs levert dit lagere energiebehoefte, minder onderhoud en een veel ruimer meetbaar frequentiespectrum op; “De prestaties overtroffen onze verwachtingen”, zegt Mark Ruiter, een van de ingenieurs.
Eén directe toepassing is het opsporen van fast radio bursts (FRB’s) — millisecondenlange, extreem krachtige radiopulsen uit verre sterrenstelsels met onzekere oorsprong (mogelijk magnetische explosies op neutronensterren of jets rond zwarte gaten). Vooralsnog wordt één schotel van 25 meter ingezet om vooral de meest extreme FRB’s te vangen. Astronoom Nina Gusinskaia benadrukt dat het grote, gelijktijdig meetbare frequentiebereik cruciale informatie bevat om de fysische processen achter die uitbarstingen te doorgronden.
ASTRON ziet ALF niet alleen als verbetering voor Westerbork, maar als technologie met potentie voor bredere toepassing — ook in toekomstprojecten zoals de Square Kilometre Array Observatory, waar energieverbruik en onderhoud belangrijke aandachtspunten zijn. De ontwikkeling van ALF werd gefinancierd via het Ambient-L project binnen het Open Competition Domain Science-programma van NWO.