Prestatiedruk op school: wat doet dat met het brein van jonge mensen?

In dit artikel:

Het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) signaleert dat middelbare scholieren veel prestatiedruk ervaren tijdens de eindexamenperiode. Een deel van de vmbo-leerlingen is al begonnen; vanaf 8 mei starten de andere schoolniveaus. Omdat mentale klachten toenemen, is de vroegere Examenklachtenlijn omgevormd tot een bredere LAKS-telefoonlijn waar scholieren ook met stress- of burn-outklachten terechtkunnen.

Hersenonderzoeker Erno Hermans van het Donders Instituut benadrukt dat enige spanning bij examens normaal en zelfs nuttig is: stress activeert het lichaam en kan prestaties verbeteren tijdens een afgebakende periode. Probleem ontstaat wanneer spanning langdurig aanhoudt en herstelmomenten ontbreken; dan kan stress chronisch worden en schadelijke effecten hebben. Het jongere brein bevindt zich nog in ontwikkeling, zegt Hermans, en ook het interne stresssysteem rijpt in de puberteit. Veel blootstelling aan spanning op die leeftijd kan het stressreactiemechanisme beïnvloeden en later gevoeliger maken voor druk in studie of werk.

Een recente Britse studie vond een verband tussen ervaren prestatiedruk rond het 15de levensjaar en meer depressieve symptomen in latere jaren, al is causale toeschrijving onduidelijk. Hermans wijst erop dat kwetsbaarheid voor stress en voor depressie elkaar wederzijds kunnen versterken: wie gevoelig is voor stress komt eerder in situaties terecht die lage stemming versterken, en andersom.

Wat verstaan onderzoekers onder ‘prestatiedruk’? Het omvat volgens die studie hoge toetsdruk, faalangst, verwachtingen van ouders en leraren, concurrentie om cijfers en angst over de toekomst. Hermans pleit er niet voor examens af te schaffen; volledig stressvrij zijn is ook niet wenselijk en zou druk alleen naar later verschuiven. Beter is gecontroleerde, minder ingrijpende druk: bijvoorbeeld meer en kleinere toetsen, of meerdere kansen, zodat falen minder verstrekkende consequenties heeft en jongeren leren omgaan met tegenslag.

Praktische adviezen zijn eenvoudig maar noodzakelijk: goede planning zodat pauzes echt ontspanning bieden, af en toe niets doen (‘niksen’), naar buiten gaan en eventueel de LAKS-hulplijn bellen. Over de vraag of deze generatie structureel meer gestrest is, blijft Hermans voorzichtig: er is meer aandacht voor het probleem en sociale media voegen druk toe, maar dat betekent niet automatisch dat er een ‘verloren’ generatie ontstaat.