Ongekend historisch: Marie Curie leerde natuurkunde op een geheime universiteit

In dit artikel:

In het door Russische censuur beheerste Polen van eind 19e eeuw volgde Maria Skłodowska (later Marie Curie, 1867–1934) clandestien onderwijs in Warschau omdat vrouwen geen toegang hadden tot officiële universiteiten. Toen delen van Polen vanaf 1795 onder Russische heerschappij kwamen en vooral na de opstand van 1863 het gebruik van de Poolse taal en nationale vakken wurde verboden, ontstond een netwerk van geheime avondlessen — de zogeheten Vliegende Universiteit. Die bijeenkomsten vonden telkens op een ander adres plaats, vaak in huizen van studenten of docenten, en werden aanvankelijk vooral door vrouwen bezocht; later sloten ook mannen en Poolse docenten zich aan.

Skłodowska, die op haar zeventiende al goed had gepresteerd op school en bijles gaf, gebruikte vanaf circa 1884 een deel van haar verdiende loon om die illegale cursussen te volgen. Het programma bood vakken als anatomie, natuurwetenschap, nationale geschiedenis en sociologie. Om ontdekking te voorkomen kwamen deelnemers niet gezamenlijk maar beurtelings naar afgesproken locaties; op het platteland camoufleerden groepen zich soms als imker- of sportvereniging. Deelnemen was riskant: boetes, gevangenisstraf of verbanning naar Siberië waren reële dreigingen, maar Skłodowska werd nooit gepakt.

Wat ze leerde gaf ze actief door: ze las notities voor aan arme naaisters en werkte zelf als docent voor vrouwen zonder opleiding. In 1885 bracht medestudente Jadwiga Szczawińska de losse cursussen samen in een meer gestructureerde organisatie; een officieel diploma werd er niet uitgereikt. Pas vanaf 1906 veranderde de geheime instelling in een legale Vereniging van Wetenschappelijke Cursussen toen de Russische autoriteiten soepeler werden.

In 1891 vertrok Skłodowska naar Parijs om er officieel te studeren, nam de Franse voornaam Marie aan, ontmoette Pierre Curie en legde de basis voor haar baanbrekende onderzoek naar radioactiviteit. Haar en Pierres werk leidde tot de ontdekking en isolatie van polonium en radium. Persoonlijke anekdotes illustreren hoe onwetendheid over de gevaren van straling was: Marie zette vaak een bakje radiumzout als zwak blauw nachtlampje op haar kamer; het paar droeg het spul zelfs nonchalant bij zich. Langdurige blootstelling speelde waarschijnlijk een rol bij haar latere gezondheidsschade; Pierre overleed eerder door een tragisch verkeersongeval.

Marie Curie werd beide keren met controverse geconfronteerd bij de Nobelprijzen: in 1903 moest Pierre het comité overtuigen om haar te betrekken bij de Natuurkundeprijs, en in 1911 kreeg zij de Scheikundeprijs temidden van een publiek schandaal rond haar privéleven, waarvan het comité niet geassocieerd wilde worden. Zij stelde dat roddel niets met haar wetenschappelijk werk te maken had en nam de prijs toch in ontvangst. Ter context: Curie is historisch bijzonder — zij is de eerste persoon die twee Nobelprijzen won en behoort tot de weinigen die meerdere prijzen in de wetenschappen ontvingen; haar loopbaan begon in stilte, in de schaduw van een verboden leeromgeving, en leidde tot blijvende wetenschappelijke doorbraken.