Is jouw brein wel gemaakt voor deze maatschappij?

In dit artikel:

Hoewel mensen tegenwoordig in een hoogtechnologische samenleving leven, zijn onze hersenen grotendeels gevormd in de prehistorie. Volgens evolutionair psycholoog Mark van Vugt van de Vrije Universiteit Amsterdam en neurobioloog Michel Hofman veranderde het menselijk brein sinds de landbouwrevolutie, ongeveer 10.000 jaar geleden, nauwelijks ingrijpend. Onze omgeving ontwikkelde zich daarentegen razendsnel door industrialisering, verstedelijking en digitalisering. Die mismatch verklaart waarom oeroude gedragingen in 2026 soms nuttig zijn, maar ons ook in de problemen kunnen brengen.

Een eerste voorbeeld is onze sterke drang om te eten. Voor jagers-verzamelaars was het verstandig om zich vol te eten wanneer er voedsel beschikbaar was, omdat de volgende maaltijd onzeker was. In de huidige samenleving met een overvloed aan calorierijk voedsel draagt diezelfde impuls bij aan overeten en overgewicht. Quest noemt dit gedrag daarom 100 procent onhandig.

Ook onze neiging tot luiheid heeft een evolutionaire basis. Oermensen moesten zuinig omgaan met hun beperkte energie en bewogen alleen wanneer dat noodzakelijk was. Tegenwoordig kiezen we daardoor gemakkelijk voor de lift, de e-bike of een dag op de bank. Die energiebesparing is niet alleen negatief: reserves kunnen nuttig zijn wanneer inspanning nodig is. Quest beoordeelt deze drift als 80 procent onhandig.

Groepsvorming was eveneens essentieel voor overleving. Mensen konden elkaar beschermen tegen roofdieren, vijandige groepen en schaarste. Ook nu maken familie, vrienden, collega’s en de samenleving samenwerking mogelijk. Tegelijk leidt het onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’ tot uitsluiting, pesten, geweld en discriminatie. Wie bij een groep hoort, wordt bovendien niet automatisch bepaald door afkomst, religie of seksuele geaardheid; mensen kunnen die grenzen zelf trekken. Dit mechanisme is volgens Quest voor 60 procent onhandig.

Onze angst en alertheid zijn minder problematisch dan vaak wordt gedacht. Waakzaamheid hielp ons vroeger om roofdieren en andere gevaren op tijd op te merken. Ze beschermt mensen ook vandaag nog tegen reële dreigingen, zoals seksueel geweld. Maar moderne media kunnen het alarmsysteem voortdurend activeren met berichten over rampen en geweld die geen direct gevaar vormen. Dat kan chronische stress en mentale klachten veroorzaken. Quest noemt deze oerreflex daarom slechts 20 procent onhandig.

Agressie was in de prehistorie een middel om voedsel, grondgebied en veiligheid te verdedigen. Binnen moderne samenlevingen wordt geweld door wetten en sociale normen grotendeels afgekeurd, maar tegenover andere groepen blijft het een bron van conflicten en oorlog. Vooral in combinatie met moderne massavernietigingswapens is dat gevaarlijk: het menselijke brein kan de gevolgen daarvan moeilijk overzien. Quest beoordeelt deze drift als 100 procent onhandig.

De deskundigen wijzen er bovendien op dat het populaire beeld van een afzonderlijk ‘oerbrein’, ‘reptielenbrein’ en rationeel brein niet klopt. Hersengebieden werken voortdurend samen en emoties, ervaringen en waarnemingen beïnvloeden elkaar. Het oerbrein is dus geen primitief onderdeel dat soms de controle overneemt, maar de basis van het volledige menselijke brein. Sommige oerdriften helpen ons nog steeds, maar in een wereld van overvloed, digitale prikkels en moderne wapens kunnen ze ook ernstige gevolgen hebben.