Is exposure-therapie dé manier om je angsten en fobieën te overwinnen? Gedragstherapeut velt het oordeel.
In dit artikel:
Cognitief gedragstherapeut en psychiater Boris van Passel legt uit hoe angst, vermijding en exposuretherapie met elkaar samenhangen en wat mensen concreet kunnen doen om angstklachten te verminderen. Hij benadrukt dat angst op zichzelf een nuttige basisemotie is: het waarschuwt ons voor gevaar en houdt ons alert. Pas wanneer het alarmsysteem te gevoelig staat — bijvoorbeeld door erfelijke aanleg (ongeveer 40% van de kwetsbaarheid) of door belastende ervaringen — wordt angst problematisch en kan het omslaan in een angststoornis.
Vermijden lijkt op korte termijn effectief omdat het direct opluchting geeft, maar op de lange termijn versterkt het de angst. Door steeds situaties te mijden loop je een leerproces mis: je leert niet dat je de angst kunt verdragen en dat de gevreesde ramp meestal niet optreedt. Vermijding kan bovendien leiden tot uitbreiding van de angst naar meer omstandigheden.
Exposuretherapie is volgens Van Passel de meest doeltreffende behandeling bij angststoornissen. Belangrijk is dat exposure niet betekent dat je meteen in het diepste gat wordt gegooid (iemand met hoogtevrees hoeft niet direct bovenop de Eiffeltoren te staan). Het doel is juist om stap voor stap positieve ervaringen op te bouwen die de foute angstverwachtingen corrigeren. Therapie wordt maatwerk: samen met de behandelaar maakt iemand een ranglijst van angstopwekkende situaties en kiest dagelijks oefeningen die passen bij de energie en draagkracht van die dag.
Hoe iemand een oefening interpreteert, bepaalt mede het succes. Twee mensen kunnen hetzelfde doen en er verschillend van leren: de één concludeert dat zijn voorspelling niet klopte, de ander schrijft het succes toe aan geluk of toevalligheid — waardoor de angst blijft. Verwachtingen over de behandeling spelen ook mee; wie weinig vertrouwen heeft in de aanpak boekt doorgaans minder vooruitgang.
Van Passel geeft praktische adviezen voor zelfhulp:
- Breng in kaart welke situaties je ontwijkt; mensen onderschatten vaak hoeveel ze mijden.
- Maak een lijst met stapjes die spanning oproepen en kies regelmatig een oefening die nét buiten je comfortzone ligt.
- Vooraf: bedenk wat je verwacht dat er misgaat; achteraf: vergelijk die verwachting met wat er werkelijk gebeurde.
- Let op subtiel vermijdingsgedrag (afleiding, iemand meenemen als 'veiligheid', trucjes om spanning te onderdrukken): dat ondermijnt het leerproces.
- Wees geduldig: angst verdwijnt niet van de ene op de andere dag; het gaat om nieuwe ervaringen opdoen en leren dat je angsten kunt verdragen.
Als eindmetafoor ziet Van Passel grotere doelen (zoals op de Eiffeltoren staan) eerder als een eindexamen dat gecombineerd kan worden met plezierige activiteiten, wat verandering vaak versterkt. Kortom: geen brute confrontatie, maar gerichte, herhaalde en goed geïnterpreteerde blootstelling vormt de kern van duurzame verbetering.