In 1915 verdween deze planeet uit ons zonnestelsel - waar is Vulcanus gebleven?
In dit artikel:
In de 19e eeuw leken astronomen een extra binnenplaneet te hebben ontdekt: Vulcanus, bedoeld als verklaring voor de vreemde baan van Mercurius. De Franse wiskundige en planetenexpert Urbain Le Verrier, beroemd geworden door de berekening die leidde tot de vondst van Neptunus, zag in de afwijking in Mercurius’ baan een aanwijzing voor een onbekend hemellichaam dichter bij de zon. Omdat Mercurius bij zijn omloop telkens met ongeveer 43 boogseconden per eeuw afweek van wat de klassieke Newtoniaanse berekeningen voorspelden, stelde Le Verrier dat een kleine planeet – Vulcanus – die afwijking kon veroorzaken.
Observaties waren echter lastig: het gebied vlak bij de zon is moeilijk te bekijken vanaf de aarde omdat telescopen en ogen worden beschadigd door het felle zonlicht. In maart 1859 meldde de amateurastronoom Edmond Lescarbault een schijfje vóór de zon; Le Verrier juichte en veel collega’s gingen zoeken. In de decennia daarna stroomden er meldingen binnen, inclusief vermeende waarnemingen tijdens de zonsverduistering van 1878 door astronomen als Watson en Swift. Toch bleven overtuigende, reproduceerbare observaties uit; sommige waarnemers leken zonnevlekken of andere artefacten te hebben gezien, en wetenschappelijke kritiek nam toe.
De definitieve wending kwam in november 1915, toen Albert Einstein zijn algemene relativiteitstheorie presenteerde. Die theorie laat zien dat de ruimte-tijd wordt gekromd door massa’s als de zon, wat precies de extra voorwaartse beweging (perihelionprecessie) van Mercurius verklaart zonder een aanvullende planeet te hoeven aannemen. Met andere woorden: Vulcanus werd overbodig als verklaring en verdween uit de astronomische lijstjes. Sindsdien is er geen bewijs gevonden voor een echte planeet tussen Mercurius en de zon; de naam leeft vooral voort in sciencefiction (onder meer als thuiswereld van Mr. Spock in Star Trek, al betreft dat een exoplaneet rond 40 Eridani A).
Het onbemande Europese ruimtevaartuig BepiColombo, gelanceerd in 2018 en naar verwachting in 2026 in een Mercuriusbaan, zoekt niet expliciet naar Vulcanus. De missie meet wel de zwaartekracht in het Mercuriussysteem en kan daarmee onregelmatigheden opsporen die op kleinere objecten duiden, zoals planetoïden. ESA-wetenschappers zeggen dat Einstein’s verklaring de noodzaak van een Vulcanus praktisch wegneemt, maar dat onverwachte ontdekkingen altijd mogelijk en wetenschappelijk waardevol zijn.
Kortom: Vulcanus was een 19e-eeuwse hypothese om een puzzel in Mercurius’ baan op te lossen; nauwkeuriger theorieën en latere waarnemingen maakten die hypothese overbodig, en sindsdien is Vulcanus vooral een stukje wetenschapsgeschiedenis en een bron van fictionele inspiratie.