Hoe ontstaat een complottheorie?

In dit artikel:

Complottheorieën ontstaan volgens Hanne Nijtmans, Amerikanist en complotdeskundige aan de Rijksuniversiteit Groningen, vaak vanuit een redelijke kritische vraag. Bij grote gebeurtenissen zoals oorlogen, klimaatverandering of politieke schandalen vragen mensen zich af welke machtsstructuren invloed hebben en wie verantwoordelijk is. Ook echte historische misstanden, zoals geheime CIA-experimenten met lsd en onethisch medisch onderzoek in de Verenigde Staten en Guatemala, kunnen het wantrouwen tegenover instituties begrijpelijk maken.

Het probleem ontstaat wanneer die kritische houding zichzelf gaat versterken. Rond de zaak van zedendelinquent Jeffrey Epstein waren vragen over zijn misbruiknetwerk en contacten met machtige personen aanvankelijk gerechtvaardigd. Sommige aanhangers verbonden daar later echter volledig onbewezen verhalen aan, zoals tunnels tussen Epsteins eiland en het huis van de Clintons.

Het internet speelt een belangrijke rol bij die escalatie. Op platforms als Facebook en Reddit kunnen mensen samen informatie zoeken, verbanden leggen en theorieën steeds verder uitbouwen. Voor sommigen is dat vooral een spel of een vorm van gezamenlijk puzzelen, vergelijkbaar met het meedenken over truecrimezaken. Ook popcultuur en media dragen bij door complotten als spannend motief te gebruiken.

Soms begint een theorie zelfs als satire. De in 2017 ontstane grap ‘Birds Aren’t Real’, waarin vogels geheime overheidsdrones zouden zijn, werd door sommige mensen uiteindelijk serieus genomen. Naast deze speelse complotcultuur bestaat er een serieuze variant, gebaseerd op angst voor een kleine elite en diep wantrouwen tegen alles wat officieel wordt verteld. Omdat een vermeende geheime elite nooit definitief kan worden aangewezen, kan de speculatie eindeloos doorgaan.