Hoe de toevallige ontdekking van röntgenstraling de geneeskunde voorgoed veranderde

In dit artikel:

Op 8 november 1895 ontdekte de Duitse natuurkundige Wilhelm Conrad Röntgen in zijn laboratorium aan de universiteit van Würzburg een onbekende vorm van straling. Terwijl hij experimenten uitvoerde met kathodestralen in een met zwart karton afgedekte glazen buis, zag hij een scherm verderop groen oplichten. Omdat hij niet wist wat de straling was, noemde hij haar ‘X-stralen’ — de X stond voor het onbekende. In Nederland en Duitsland spreken we tegenwoordig van röntgenstraling.

Röntgen onderzocht de straling wekenlang. Hij ontdekte dat ze door materialen als papier, hout en het menselijk lichaam heen ging, maar grotendeels werd tegengehouden door lood en andere dichte stoffen. Daardoor kon hij de botten in zijn eigen hand zichtbaar maken. Op 22 december 1895 maakte zijn vrouw Anna Bertha Röntgen de eerste beroemde röntgenfoto: haar hand met duidelijk zichtbare botten en trouwring. Zijn publicatie aan het einde van dat jaar leidde wereldwijd snel tot nieuwe experimenten. In 1901 ontving Röntgen de eerste Nobelprijs voor Natuurkunde. Hij vroeg geen patent aan, omdat hij vond dat iedereen de ontdekking moest kunnen gebruiken.

Röntgenstraling is elektromagnetische straling met meer energie dan zichtbaar licht. Zachte weefsels laten haar relatief goed door, terwijl botten en metaal de straling sterker absorberen. Hierdoor kunnen artsen het lichaam onderzoeken zonder een operatie. Al in 1896 werd de techniek gebruikt om botbreuken en kogels op te sporen. Tegenwoordig maken tandartsen en ziekenhuizen röntgenfoto’s, wordt mammografie ingezet bij borstkankeronderzoek en maakt een CT-scanner vanuit meerdere foto’s een driedimensionaal beeld.

De straling wordt ook gebruikt op vliegvelden en bij onderzoek naar schilderijen, bijvoorbeeld om oudere verflagen zichtbaar te maken. Aanvankelijk was niet bekend dat röntgenstraling schadelijk kon zijn; onderzoekers liepen brandwonden en ernstige ziekten op. Daarom gelden nu strenge veiligheidsregels, zoals het gebruik van afscherming door laboranten.