Het Robin Hood-effect: wie meent het goede te doen is sneller bereid daar een straf voor te riskeren
In dit artikel:
Strengere straffen blijken mogelijk minder effectief tegen mensen die misdrijven plegen vanuit een morele overtuiging, bijvoorbeeld om vermeend onrecht recht te zetten, wraak te nemen of hun eer te verdedigen. Dat concluderen Amerikaanse onderzoekers van de University of California San Diego in een studie die is gepubliceerd in Proceedings of the National Academy of Sciences.
Eerst analyseerden de onderzoekers Amerikaanse federale misdaadcijfers van ruim 30.000 daders en 29 soorten misdrijven. Misdrijven die door proefpersonen als moreel gemotiveerd werden beoordeeld, gingen vaker gepaard met een nieuwe arrestatie dan misdrijven die vooral om financieel gewin draaiden. Omdat de motieven niet rechtstreeks aan de daders waren gevraagd, toont dit deel van het onderzoek alleen een verband aan.
In experimenten met 422 deelnemers onderzochten de wetenschappers het effect van motieven directer. Deelnemers moesten zich onder meer voorstellen dat ze het verkeer blokkeerden: sommigen deden dat om een zaak te steunen, anderen voor geld. De groep die handelde uit overtuiging liet zich minder afschrikken door mogelijke straffen. Dat patroon kwam ook naar voren in andere scenario’s en bij verschillende soorten sancties.
Een aanvullend economisch experiment bevestigde dit beeld. Deelnemers waren eerder bereid een boete te riskeren om geld eerlijk te verdelen wanneer iemand het geld bewust oneerlijk had verkregen. Zij leken een straf dan te accepteren omdat die volgens hen hielp een onrecht te herstellen.
De onderzoekers vonden hetzelfde effect bij mensen die eerder waren veroordeeld. Hun reacties verschilden nauwelijks van die van deelnemers zonder strafblad. Dat suggereert dat het probleem niet uitsluitend ligt in gebrekkige zelfbeheersing of een onvermogen om gevolgen te overzien, maar ook in de motivatie achter het gedrag.
Daarom pleiten de onderzoekers ervoor niet alleen straffen te verzwaren, maar ook de onderliggende drijfveren en de veroorzaakte schade aan te pakken. Herstelrecht, gericht op het herstellen van schade en relaties, kan daarbij een alternatief zijn. Volgens psycholoog Tage Rai hangt de waarde van straf af van het doel: voor vergelding kan die passend zijn, maar wie gedrag wil veranderen heeft mogelijk een ander middel nodig.
Vandaag Inside: Johan Derksen prijst Annechien Steenhuizen en de NOS: 'Uitstekend gedaan!'