Grenzen dicht? Dat kan in de praktijk helemaal niet
In dit artikel:
Sinds 9 december 2024 voert Nederland weer permanente grenscontroles uit. Hoogleraar rechtssociologie Maartje van der Woude (Universiteit Leiden) legt uit hoe dat juridisch en praktisch werkt: het Schengenverdrag verbiedt structurele controles aan binnengrenzen, maar kent twee belangrijke uitzonderingen. Politietoezicht in het grensgebied is altijd toegestaan voor beperkte periodes; en bij acute dreigingen voor de nationale veiligheid kunnen landen tijdelijk terugkeren naar uitgebreide, bijna ‘pre‑Schengen’ controles — dat laatste is wat Nederland nu heeft gedaan om migratie te remmen.
De maatregel komt uit het beleid van het vorige kabinet-Schoof en heeft deels een symbolische lading: rechtse partijen schilderden een beeld van massale asielinstroom, waarop het kabinet met strengere grenscontroles reageerde. In de praktijk voert de Koninklijke Marechaussee de controles uit. Formeel mogen marechaussees sinds de herinvoering van permanente controles iedereen staande houden en om identiteitsgegevens vragen; doelen zijn onder meer het bestrijden van illegaal verblijf, identiteitsfraude en mensensmokkel.
Toch is volledige controle onuitvoerbaar. Langs de grens met Duitsland en België zijn zo’n 840 overgangen; marechaussee heeft onvoldoende personeel en middelen om elk voertuig te checken zonder grote files. Daarom moeten medewerkers ter plekke kiezen wie wordt gecontroleerd en wie mag doorrijden. Die selectie gebeurt in seconden en berust op signalen als voertuigtype, aantal inzittenden en soms het land van herkomst — factoren die gevoelig liggen omdat ze vooroordelen kunnen versterken.
Etnisch profileren is verboden: uit onderzoek van Van der Woude uit 2017 bleek dat er soms onterechte verbanden werden gelegd tussen nationaliteit en grenscriminaliteit. Amnesty International spande daarop een rechtszaak aan en won; de rechter stelde dat afkomst geen rol mag spelen bij het bepalen wie wordt gecontroleerd. In de praktijk blijft het echter lastig om beslissingen volledig vrij van bias te houden. De Marechaussee neemt stappen: trainingen, bewustwordingsprogramma’s en een speciale afdeling tegen racisme en discriminatie moeten helpen om selecties eerlijker te maken.
Kortom: de grens is niet meer open zoals in de Schengen‑ideaal, maar evenmin volledig dicht. Juridische uitzonderingen maken permanente controles mogelijk, politieke motieven spelen mee, maar operationele beperkingen en het verbod op etnisch profileren bepalen hoe die controles in de praktijk daadwerkelijk plaatsvinden.