'Geloofsgemeenschappen hebben elkaar op allerlei manieren beïnvloed'

In dit artikel:

Digitaal geesteswetenschapper en islamoloog Yusuf Çelik van de VU Amsterdam heeft de Heineken Young Scientists Award in de geesteswetenschappen gekregen voor onderzoek naar hoe religies elkaar historisch hebben beïnvloed. Met kunstmatige intelligentie speurt hij door enorme digitale tekstcollecties van islamitische literatuur, op zoek naar sporen van contact tussen onder meer joden, moslims en christenen.

Zijn onderzoek laat zien dat de geschiedenis niet alleen uit conflict bestond, maar ook uit uitwisseling, vriendschap en wederzijdse invloed. Zo bestudeert hij verhalen over een joodse raadsheer en een islamitische sultan, discussies rond de herbouw van een synagoge in 1475 en legendes over liefde tussen mensen van verschillende religies. Daarbij wil hij begrijpen hoe mensen toen dachten over zaken als rechtvaardigheid, religieuze grenzen en gevoel.

AI helpt hem om patronen te vinden die met traditioneel zoeken onzichtbaar blijven. Niet alleen woorden als “jood” of “moslim” kunnen worden herkend, maar ook verwante passages die inhoudelijk over hetzelfde gaan. Volgens Çelik biedt dat nieuwe kansen om oude teksten opnieuw te lezen en bijvoorbeeld ook onderzoek te doen naar dromen en liefdesverdriet in de geschiedenis.

Hij benadrukt dat er in de vroege islamitische wereld veel wederzijdse beïnvloeding was: joodse kennis hielp moslims Koranverwijzingen beter te duiden, terwijl joodse lezers op hun beurt islamitische verhalen overnamen. Çelik hoopt dat zijn werk meer waardering oplevert voor die gedeelde geschiedenis en laat zien dat mensen altijd al ideeën, gebruiken en overtuigingen van elkaar hebben overgenomen.