Expert over dwangstoornissen: Waarom wint jouw angst het van je verstand?

In dit artikel:

Mensen met een obsessief-compulsieve stoornis (OCD/OCS) worden beheerst door opdringende gedachten en handelingen, ook al beseffen ze vaak dat hun angsten niet rationeel zijn. Hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys van de Universiteit van Amsterdam legt uit dat deze dwanghandelingen voor hen voelen als opdrachten die niet te negeren zijn. In ernstige gevallen kunnen ze het dagelijks leven volledig ontwrichten.

De obsessies draaien vaak om situaties waarin veel op het spel staat en weinig controle wordt ervaren. Iemand kan bijvoorbeeld bang zijn voor besmetting, herhaaldelijk controleren of het gas uitstaat, of vrezen een kind iets aan te doen. Juist de grote betrokkenheid bij een kind kan zulke angst oproepen. Rituelen moeten vervolgens voorkomen dat het gevreesde gebeurt, hoewel ze daar in werkelijkheid geen invloed op hebben. Ook periodes rond examens, sollicitaties of belangrijke wedstrijden kunnen klachten versterken.

Volgens Denys proberen mensen met OCD via hun rituelen opnieuw zekerheid en grip te krijgen. Daarbij ontstaat een verschil tussen verstand en gevoel: rationeel weten ze dat een deur niet tien keer hoeft te worden gecontroleerd, maar emotioneel blijft de dreiging echt aanvoelen. Angst en onzekerheid krijgen daardoor meer gewicht dan logica.

De stoornis kan bovendien uitgroeien tot een vicieuze cirkel. Handen wassen geeft na een angstige gedachte tijdelijk opluchting, waardoor het brein leert dat de handeling werkt. Bij een volgende angst ontstaat daardoor opnieuw, en vaak sterker, de drang om te wassen. De opluchting wordt steeds korter en uiteindelijk voelen de handelingen niet meer prettig, maar als een noodzakelijke last.

Alleen uitleggen dat de angst ongegrond is of iemand eraan blootstellen, is daarom vaak onvoldoende. Mensen met OCD weten meestal wel wat er gebeurt, maar kunnen er niet eenvoudig weerstand aan bieden. Toch is de stoornis niet hopeloos: met een passende behandeling kunnen de meeste mensen leren hun dwanggedachten te verdragen en er minder naar te handelen, zonder ze telkens rationeel te hoeven weerleggen.