Erik Scherder over angstig zijn: 'Bij mensen zoals ikzelf probeert je brein je té fanatiek te beschermen'.

In dit artikel:

Hoogleraar Erik Scherder (neuropsychologie) en cardioloog Leonard Hofstra nemen in hun podcast Het Spreekuur vragen over gezond leven en leggen waarom angst zowel levensreddend als verlammend kan zijn. Scherder benadrukt: "Angst kan het verschil maken tussen leven en dood", maar legt uit dat dat alarmsysteem soms te fanatiek wordt en uitmondt in een angststoornis.

Evolutionair gezien is angst nuttig: snelle schrikreacties — denk aan een opgerolde tuinslang die als adder wordt aangezien of geritsel in de struiken — zorgen dat je snel vecht, vlucht of bevriest voordat je cortex de situatie rationeel heeft beoordeeld. De amygdala en hippocampus vormen een netwerk dat gevaar signaleert, onthoudt en lichamelijke reacties opstart. De volgorde is meestal eerst alarm, daarna analyse; dat voorkomt dodelijke aarzeling.

Problemen ontstaan wanneer dat leermechanisme doorslaat. Negatieve ervaringen leren het brein razendsnel en kunnen leiden tot overgeneralisatie: één nare ervaring op de snelweg kan autorijden in het algemeen beladen maken. Bij een angststoornis staat de 'alarminstallatie' in de amygdala te scherp afgesteld en reageert op ongevaarlijke situaties. Scherder geeft ook persoonlijk voorbeelden van anticiperende angst, zoals rij- en vliegangst of existentiële angsten, die soms al optrekken voordat de situatie zich voordoet.

Het positieve is dat het brein plastisch is en kan herleren. Behandelingen zoals cognitieve gedragstherapie en exposuretherapie gebruiken herhaalde blootstelling en nieuwe ervaringen om het alarm bij te stellen. Dat vergt tijd en oefening, maar benadrukt dat angst geen teken van zwakte is — het is een overijverige poging van het brein om te beschermen. Voor meer uitleg en individuele vragen verwijzen Scherder en Hofstra naar hun podcastaflevering over angsten en fobieën.