Du Bois' theorie krijgt een meetlat: onderzoekers brengen dubbel bewustzijn in kaart

In dit artikel:

Bijna 130 jaar nadat de Amerikaanse socioloog W.E.B. Du Bois het begrip ‘double consciousness’ introduceerde, hebben onderzoekers een vragenlijst ontwikkeld om dit verschijnsel meetbaar te maken. Du Bois beschreef daarmee de spanning die zwarte Amerikanen kunnen ervaren doordat zij zichzelf zowel vanuit hun eigen perspectief als door de ogen van de witte meerderheid bekijken. Die spanning kan leiden tot vervreemding en druk om zich aan verschillende sociale verwachtingen aan te passen.

De theorie bestaat uit drie samenhangende onderdelen: de ‘sluier’, die de maatschappelijke scheidslijn en ongelijkheid tussen zwarte en witte Amerikanen verbeeldt; het ‘tweede zicht’, waarmee mensen tegenstrijdigheden en vooroordelen vanuit verschillende sociale posities kunnen herkennen; en de ‘tweedeling’ tussen de zwarte identiteit en het Amerikaanse burgerschap.

Een vragenlijst kan onderzoekers helpen ervaringen tussen grotere groepen te vergelijken en verbanden te onderzoeken met onder meer gezondheid, schoolprestaties en levensverwachting. Eerder waren slechts zes kwantitatieve studies gevonden die dubbel bewustzijn probeerden te meten, vaak met kleine groepen of een beperkte focus.

De onderzoekers ontwikkelden vanuit Du Bois’ oorspronkelijke teksten 39 mogelijke vragen. Na deskundigenfeedback, een test en statistische analyses bleven 19 vragen over: acht over de sluier, zes over het tweede zicht en vijf over de tweedeling. De vragenlijst werd online getest onder 2.008 zwarte Amerikaanse volwassenen; voor de analyses werden 1.616 deelnemers gebruikt. Zij waren niet willekeurig geselecteerd en de toepasbaarheid in andere landen of onder andere groepen is nog niet vastgesteld.

De eerste resultaten, gepubliceerd in de Du Bois Review, ondersteunen de opbouw van het instrument. De betrouwbaarheid was het hoogst voor de schaal over de sluier (0,75), gevolgd door het tweede zicht (0,71), maar lager voor de tweedeling (0,63). Volgens onderzoeker Quintin Gorman is vervolgonderzoek nodig om de vragenlijst te verbeteren en beter te begrijpen hoe racisme doorwerkt in het dagelijks leven.