Door een geur opeens terug in het verleden: hoe werkt dat in je hersenen?

In dit artikel:

Je ruikt iets bekends — een parfum, versgemaaid gras of de geur van oma’s appeltaart — en plotseling sta je weer in een andere tijd. Psychiater en cognitief gedragstherapeut Boris van Passel (Pro Persona) legt uit dat die onmiddellijke terugvoer te maken heeft met hoe geuren in de hersenen worden verwerkt: geurprikkels lopen relatief rechtstreeks naar limbische gebieden zoals de amygdala (emotionele verwerking) en de hippocampus (autobiografisch geheugen). Daardoor worden geuren vaak niet als neutrale feiten opgeslagen maar als een heel pakket van gevoelens, context en details, dat met één zintuigprikkel weer geactiveerd kan worden.

Dit verschijnsel, in literatuur beroemd geworden door Marcel Proust en zijn madeleine, werkt vaak spontaan — in tegenstelling tot foto’s of woorden, die je bewuster oproept — en kan je in één fractie van een seconde terugplaatsen in een oude situatie. De stabiliteit van veel geuren (parfums, zeep, bakkerijlucht) versterkt dit effect: dezelfde geur kan decennia later nog dezelfde herinnering triggeren.

De kracht van geur is niet alleen positief. Mensen met traumatische ervaringen kunnen door specifieke geuren (bijv. alcohol, zweet, bepaalde schoonmaakmiddelen) abrupt en heftig herinneringen en emoties herbeleven. Van Passel deelt ook een persoonlijke ervaring: na een ongeluk op zijn twintigste verloor hij zijn reukvermogen volledig. Dat leidde hem tot het inzicht dat reukverlies niet alleen praktische nadelen heeft (zoals het niet ruiken van brand of bedorven voedsel), maar ook het wegvallen van die plotselinge, levendige geheugenflitsen — en dat langdurig reukverlies kan samenhangen met somberheid en sociale terugtrekking.

Tegelijk biedt de nauwe koppeling tussen geur en geheugen kansen in de zorg: bij dementie en geheugenproblemen worden geurprikkels steeds vaker ingezet om persoonlijke herinneringen toegankelijker te maken; sommige onderzoeken suggereren dat geur effectiever kan zijn dan visuele prikkels. Kortom: de neus is een ondergewaardeerd poortje naar ons verleden, met zowel therapeutische mogelijkheden als risico’s voor wie pijnlijke herinneringen draagt.