Door deze historische feiten raakt je idee van tijd in de war

In dit artikel:

Ons gevoel voor wanneer dingen gebeurden blijkt vaak onbetrouwbaar: historische gebeurtenissen die in ons hoofd logisch gesorteerd lijken, staan in werkelijkheid soms op onverwachte plaats op de tijdlijn. Zes voorbeelden die dat illustreren:

- Perspectieftekenen ontstond later dan een middeleeuwse toren bouwen
Filippo Brunelleschi ontwierp in het begin van de 15e eeuw het systematische lineair perspectief — het verdwijnpuntprincipe dat diepte op papier regelt — terwijl de 112–113 meter hoge Domtoren van Utrecht al in 1382 stond. Kunstenaars hadden wel eerder intuïties over diepte, maar de gestandaardiseerde, wiskundige techniek kwam pas tientallen jaren na de bouw van grote gotische torens.

- Een Hollandse admiraal en de eerste duikboot
De jonge Michiel de Ruyter (1607–1676) voer als jongen naar Zuid-Amerika en keerde in 1621 terug naar Nederland. Net daarvoor, in 1620, werd in de Thames in Engeland door de Alkmaarse technicus Cornelis Drebbel een houten duikboot gedemonstreerd die tot enkele meters onderwater kon en honderden meters aflegde. De Ruyter zag die proef waarschijnlijk niet met eigen ogen; later voerde hij wel oorlog tegen Engeland — zonder duikboot.

- Vogelmigratie bewezen laat — Washington en Napoleon wisten het niet
Tot ver in de 18e en begin 19e eeuw gingen veel geleerden uit van ideeën als winterslaap of transformatie van vogels. George Washington stuurde in 1787 nog dode Carolina-eenden naar Frankrijk uit onwetendheid over trekroutes. Het doorslaggevende bewijs voor vogelmigratie dateert pas uit 1822: een ooievaar die in Duitsland landde bleek doorboord met een pijl uit Afrika, aantoonend dat dezelfde vogels jaarlijks lange afstanden aflegden. Napoleon (gestorven 1821) maakte dit bewijs niet meer mee.

- Van Gogh en de vroege elektrische auto
De eerste elektrisch aangedreven auto-achtige voertuigen verschenen na de uitvinding van de loodaccu (1859). Rond 1888 bestond de Flocken Elektrowagen, een koetsachtig elektrisch voertuig. Vincent van Gogh leefde toen en schilderde dat jaar in Arles, maar was financieel niet in staat zulke noviteiten te kopen. Elektrische auto's waren rond 1900 zelfs populairder dan benzinewagens, maar de massaproductie van de Ford Model T (1908) kantelde dat beeld.

- Een Nederlandse winkelketen bestond eerder dan een pauselijke staat
De Hema opende zijn eerste winkel in 1926. Vaticaanstad als soevereine staat ontstond pas in 1929 na de Lateranenverdragen tussen paus en Mussolini. Dat is verrassend gezien de eeuwenlange centrale rol van Rome in de katholieke wereld: de paus had vanaf de middeleeuwen over grote delen van Italië geregeerd als Pauselijke Staat, totdat die gebieden vanaf 1861 bij het Koninkrijk Italië aansloten en Rome in 1870 viel.

- Olympische Spelen 1928 en nabijgelegen cocaïneproductie
De Olympische Spelen in Amsterdam (28 juli 1928) introduceerden belangrijke noviteiten — onder meer deelname van vrouwen aan atletiek en de ontsteking van de olympische vlam. Op korte loopafstand van het Olympisch Stadion stond toen de Nederlandsche Cocaïne Fabriek, die in 1910 een aanzienlijk deel van de wereldvoorraad produceerde, officieel voor medische toepassingen. De invoering van de Opiumwet in oktober 1928 leidde tot scherpere regels en een sterke productieafname.

Aanvullende tijdkronkels die de verwarring over historische volgorde scherp illustreren:
- De eerste haaiachtigen bestonden ongeveer 450 miljoen jaar geleden, bomen verschenen veel later (rond 380 miljoen jaar geleden).
- Cleopatra (69–30 v.Chr.) leefde dichter bij onze tijd dan bij de bouwers van de piramides van Gizeh (ca. 2500 v.Chr.).
- De mens zette een voet op de maan (1969) vóórdat rolwieltjes onder koffers gebruikelijk werden (1972).
- De universiteit van Oxford (sinds ca. 1096) is ouder dan de Azteekse en Inca-rijken.
- Anne Frank en Martin Luther King werden in hetzelfde jaar geboren (1929).

Kortom: veel historische feiten liggen anders in de tijd dan je intuïtie suggereert. Innovaties, politieke veranderingen en sociale verworvenheden volgen elkaar niet altijd in de volgorde die we verwachten — en sommige vrijheden waar we tegenwoordig vanzelfsprekend van profiteren, waren in Nederland en vooral in de koloniën pas late of gefaseerde verworvenheden (bijvoorbeeld volledige afschaffing van slavernij pas effectief na 1873, uiteenlopende data voor vrouwenkiesrecht, abortusregelgeving en homohuwelijk in Caribische gebieden). Deze voorbeelden laten zien dat kronologie ons wereldbeeld sterk kan vervormen en dat het de moeite waard is om gebeurtenissen precies te dateren voordat we aannames maken over wat “eerder” of “later” is.