Dit leeft er allemaal onder de stoeptegels voor je deur

In dit artikel:

Onder een gewone stoeptegel op de oprit van bodemecoloog Ciska Veen in Wageningen blijkt op het eerste gezicht weinig leven te zitten: slechts twee mieren lopen over droog zand. Dat is niet verrassend, want langdurig betegelde grond krijgt nauwelijks water of organisch materiaal, voorwaarden die veel bodemorganismen nodig hebben. Alleen langs de randen zijn wat aarde, plantenresten en een wortel te vinden.

Toch betekent een lege aanblik niet dat de bodem dood is. Bacteriën, schimmels en andere micro-organismen zijn met het blote oog niet zichtbaar. Volgens Veen kunnen in een handje open grond ongeveer vijfduizend soorten bodemdieren en meer organismen zitten dan er mensen op aarde zijn. In een theelepel aarde kan bovendien tot een kilometer aan schimmeldraden voorkomen. Ecologen brengen die onzichtbare biodiversiteit onder meer in kaart met DNA-sequencing; naar schatting is ongeveer 80 procent van de bodemdieren nog niet geïdentificeerd.

Bodemleven is belangrijk voor de wereld boven de grond. Bodemdieren breken dood organisch materiaal af, maken voedingsstoffen beschikbaar voor planten, helpen water filteren en beïnvloeden de opslag van koolstof. Het meeste bodemleven bevindt zich rond plantenwortels. Mieren vervullen daar onder meer een boerenrol: ze houden bladluizen en verzamelen hun honingdauw, terwijl ze hun nesten onderhouden.

In Veens groene tuin, met weinig tegels, een composthoop, insectenhotel en dode plantenresten, is de oogst groter. Onder een tegel zitten tientallen mieren met witte eitjes; onder een boomstronk komen pissebedden, slakken en een kikker tevoorschijn. Regenwormen zijn aanvankelijk moeilijk te vinden, waarschijnlijk doordat de bodem na een droge zomer nog grotendeels kurkdroog is. Uiteindelijk wordt toch een worm gevonden. Ook duizendpoten blijven buiten beeld.

Veel bodemdiertjes zijn afhankelijk van water in de poriën van de grond. Nematoden, kleine aaltjes, leven bijvoorbeeld in ondergrondse waterkanaaltjes. Droogte, bestrating en landbouw bedreigen dit leven. Ploegen beschadigt schimmeldraden en grotere bodemdieren kunnen door voortdurende bodemverstoring worden verwond of gedood. Onder de grond ademen dieren dankzij de kleine poriën waarin lucht, water en zuurstof aanwezig zijn.

Veen vertelt ook over beerdiertjes: microscopisch kleine dieren die extreme omstandigheden kunnen overleven, van temperaturen rond min 150 graden tot een reis naar de ruimte. Regenwormen reageren op trillingen en komen soms naar boven wanneer mensen of vogels op de bodem stampen. Het verhaal dat een worm na het doormidden hakken verder leeft, klopt slechts gedeeltelijk: afhankelijk van de plek van de verwonding kan één helft overleven. Wie zelf onderzoek wil doen, kan tijdens de Bodemdierendagen van 25 september tot en met 12 oktober de vondsten doorgeven aan NIOO-KNAW.