Dierlijke vagina's als evolutionaire hotspot

In dit artikel:

Patricia Brennan, een Colombiaanse bioloog aan Mount Holyoke College (VS), leidt een gespecialiseerd “vaginalab” waar ze de vrouwelijke genitaliën van dieren systematisch onderzoekt om hun vorm, functie en evolutionaire betekenis te ontrafelen. Met siliconenafgietsels en digitale 3D-modellen brengt haar team de variatie in vaginale structuren in kaart — van de reusachtige vagina en opvallend grote clitoris van de Caribische lamantijn (zeekoe) tot de inwendige, vaak complexe clitorissen van dolfijnen, krokodillen en zelfs slangen.

Werkmethode en opvallende vondsten
- Brennan maakt afgietsels van overleden dieren (alleen weefsel dat ethisch verkregen is) en reconstrueert zo driedimensionale vormen om vergelijkende analyses mogelijk te maken. Bij zeekoeien leidt dat tot gigantische modellen waarin een bolvormige clitoris halverwege de vaginawand opvalt.
- Bij de lamantijn komt ook de samenhang tussen vorm en gedrag naar voren: mannetjesparen gebruiken een bulbus glandis (een verdikking van de penis) die als een soort ‘klik’ in de vagina werkt en zo voorkomt dat concurrenten worden uitgestoten — een aanwijzing dat vaginale anatomie is gevormd door seksuele selectie en conflict.

Sexueel conflict en tegenmaatregelen
- Brennan’s beroemdste eerdere werk betreft eenden: in 2005 ontdekte ze dat vrouwtjeseenden een spiraalvormig vaginaal kanaal met doodlopende zijgangen hebben. Deze structuren werken als een mechanisme van “cryptic female choice”: wanneer paringen gedwongen zijn, blokkeren de tunnels en groeven binnendringende penissen en reduceren ze de kans op bevruchting; bij vrijwillige paring kan het vrouwtje toegang vergemakkelijken. Dit verklaart waarom veel gedwongen paringen weinig nakomelingen opleveren.
- Vergelijkbare antipenismechanismen zijn ook bij tuimelaardolfijnen gevonden; ondanks grote evolutionaire afstand zijn hun vaginale kenmerken opmerkelijk gelijkend, vermoedelijk door vergelijkbare gedragsdruk (mannelijke groepsovervallen).

Fysiologische en reproductieve implicaties
- Bij alpaca’s ontdekte Brennan dat het mannetje met een scherpe, kraakbenige punt aan het uiteinde van zijn lange penis de baarmoederwand schraapt, wat bloedingen veroorzaakt. De vrouwtjes lijken daar geen pijnreactie op te vertonen; Brennan vond weinig pijnreceptoren in het weefsel. Die schrapende werking wekt een licht ontstekingsreactie op die mogelijk de innesteling van embryo’s bevordert — vergelijkbaar met wat klinisch onder “endometrial scratching” bij IVF soms wordt aangetroffen.
- Voor mensen tonen onderzoeken uit 2020 aan dat cervicaal slijm en chemische signalen van eicellen sperma selectief kunnen beïnvloeden: slijm houdt sperma langer in leven als partners meer verschillen in HLA-profielen, wat mogelijk de immunologische variatie van nakomelingen ten goede komt; eicelafscheidingen kunnen spermacellen van bepaalde mannen sterker aantrekken op basis van genetische compatibiliteit.

De clitoris: wijdverbreid en gevoelig
- Brennan bestudeert ook clitorissen: die blijken bij veel soorten (alpaca, dolfijn, krokodil, slang) te bestaan uit zwellichamen, zenuwweefsel en soms zelfs kraakbeen, vaak geplaatst midden in het vaginale kanaal waardoor penetratie sensaties kan opwekken. In dolfijnen zijn bijvoorbeeld Krause-lichaampjes aangetroffen, zintuigstructuren voor zachte aanraking. Of dit wereldwijd leidt tot orgasme is niet te zeggen, maar de aanwezigheid van rijke innervatie suggereert dat plezier bij veel dieren mogelijk is.

Het menselijke mysterie
- Opmerkelijk is dat de menselijke vagina relatief slecht in kaart is gebracht. Enkele kleine studies uit de jaren 1990 (zoals die van gynaecoloog Paula Pendergrass) lieten beperkte afgietsels zien, maar systematisch anatomisch onderzoek ontbreekt. Brennan werkt daarom samen met kunstenaar Jamie McCartney (bekend van de Wall of Vulva) om met vrijwillige deelnemers interne afgietsels en 3D-modellen te verzamelen. Strenge medische regels en ethische kaders maken grootschalig human onderzoek lastig, maar zulke projecten zouden inzicht kunnen geven in de variatie en mogelijke evolutionaire verklaringen van onze eigen anatomie.

Waarom dit ertoe doet
Brennan’s vergelijkende aanpak laat zien dat genitaliën niet louter “passieve gleuven” zijn, maar vaak complexe, geëvolueerde instrumenten in een dynamiek van seksuele samenwerking en conflict. Door vormen, gedragingen en fysiologie te koppelen, krijgt men beter begrip van voortplantingsstrategieën, vruchtbaarheidsmechanismen en zelfs toepassingen voor humane reproductieve geneeskunde.