De geschiedenis van het sinterklaasfeest

In dit artikel:

Sinterklaas is geen statisch gebruik maar een eeuwenlange traditie die sterk veranderde voordat hij het hedendaagse Nederlandse beeld kreeg: een bejaarde bisschop op een schimmel die met een stoomboot uit “Spanje” arriveert, vergezeld door Pieten. De kernpersoon is terug te voeren op de historische Nicolaas van Myra (±280–±350), wiens feestdag op 6 december al in de Middeleeuwen bestond. In die tijd stond de viering nog in het teken van religieuze rituelen: markten, het kiezen van een kinderbisschop en het schoenen zetten voor snoep en cadeaus. Daarnaast kende men in sommige streken het feest van de Onnozele Kinderen (28 december), ter herdenking van de bijbelse slachtoffers van koning Herodes.

De Reformatie in de zestiende eeuw maakte een kentering: protestantse afkeer van heiligenverering leidde in Nederland tot een verbod op openlijke Sint-Nicolaasvieringen. De festiviteiten verhuisden naar huis en vonden stiekem plaats op de avond van 5 december — wat later uitgroeide tot het moderne Pakjesavond. In het katholieke België bleef men langer vasthouden aan de traditionele datum van 6 december.

Veel elementen van het huidige Nederlandse Sinterklaasbeeld stammen uit de negentiende eeuw. Schoolmeester Jan Schenkman (1806–1863) publiceerde in 1850 het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht, waarin voor het eerst de stoomboot uit Spanje, het schimmelpaard en de knecht (later Piet genoemd) prominent aanwezig zijn. De naam “Zwarte Piet” verschijnt pas later (rond 1868) in prentenboeken; in recente decennia is die figuur aangepast naar varianten als de roetveegpiet als reactie op discussies over raciale stereotypering. Ook minder blijvende details—zoals een vroegere luchtballon waarmee de Sint terugvloog naar Spanje—zijn uiteindelijk weggelaten.

Kortom: Sinterklaas in Nederland is het resultaat van een lange transformatie van een katholiek heiligenfeest naar een seculier volksfeest, beïnvloed door religieuze veranderingen, literatuur en maatschappelijk debat. De traditie past zich telkens aan; dat verklaart waarom praktijken zoals schoen zetten al sinds de Middeleeuwen bestaan, terwijl verschijningsvormen en datum door de eeuwen heen verschoven zijn. De verwachting is dat de viering ook in de toekomst blijft evolueren — misschien met nieuwe, moderne attributen — zolang hij aansluiting blijft vinden bij de tijdgeest.