Bushido onder de loep: Wat een oud boek over samoerai ons vertelt over onszelf

In dit artikel:

In het boek *Bushido: The Soul of Japan* uit 1899 beschreef de Japanse schrijver Inazo Nitobe zeven deugden van de samoeraiklasse: rechtvaardigheid, moed, zorg voor anderen, beleefdheid, eerlijkheid, eer en trouw. Het boek werd internationaal populair, onder meer bij de Amerikaanse president Theodore Roosevelt. Nitobe wilde uitleggen hoe Japanse kinderen leerden wat goed en fout was zonder religieus onderwijs op school.

De Japanse psychologen Ryota Takano en Minoru Karasawa van de University of Nagoya onderzochten ruim een eeuw later hoe de deugden in het boek met elkaar samenhangen. Met taalmodellen vergeleken ze zinnen uit *Bushido* met uitspraken uit een vragenlijst over zes morele thema’s, zoals zorg, gelijkheid, loyaliteit en respect voor gezag. Ze vergeleken het boek ook met 721 andere Engelstalige teksten uit Project Gutenberg. Vier verschillende taalmodellen leverden vergelijkbare resultaten op.

*Bushido* scoorde op alle onderzochte morele thema’s iets hoger dan de andere teksten. Vooral respect voor gezag viel op, wat volgens de onderzoekers past bij een samenleving waarin rang en maatschappelijke positie belangrijk waren. De zeven deugden bleken bovendien in twee groepen uiteen te vallen: een groep rond gezag, gelijkheid en eerlijke beloning, en een groep rond zorg en trouw aan de eigen gemeenschap. Alleen eer bleek sterk met beide groepen verbonden. Daarmee fungeert eer als verbindende schakel tussen verschillende ideeën over goed gedrag.

Volgens de onderzoekers betekende eer, of *meiyo*, voor samoerai niet vooral aanzien of bewondering van anderen. Het draaide eerder om zelfbeheersing: emoties en negatieve gevoelens onderdrukken en ook onder moeilijke omstandigheden niet schandelijk handelen.

De onderzoekers zagen daarnaast een verband tussen de morele overeenkomsten met *Bushido* en de populariteit van andere boeken over Japan in het Westen. *Bushido* was, na *The Book of Tea*, het meest succesvol gemeten naar uitgaven, vertalingen en wetenschappelijke verwijzingen. Nitobe gebruikte herkenbare vergelijkingen met het christendom en de Europese riddercultuur, waardoor westerse lezers Japanse waarden konden begrijpen zonder dat het boek zijn eigen karakter volledig verloor.

De studie gaat echter vooral over de manier waarop samoeraideugden werden beschreven en verspreid, niet over het feitelijke gedrag van samoerai. Nitobe schreef vanuit het ideaalbeeld van een sociale klasse, die in de praktijk niet altijd aan die normen voldeed. Het onderzoek laat daarmee vooral zien hoe de presentatie van culturele waarden hun internationale ontvangst beïnvloedt en hoe taalmodellen kunnen helpen zulke ideeën tussen culturen te vergelijken.