Bestaat er een vaccin tegen de pest?
In dit artikel:
De pest — de ziekte die in de veertiende eeuw de Zwarte Dood veroorzaakte — komt nog steeds voor, maar op veel kleinere schaal en vooral buiten Europa. Volgens Leo Visser, hoogleraar infectieziekten aan de Universiteit Leiden, duiken jaarlijks wereldwijd naar schatting 1.000–2.000 gevallen op, vooral in landen als Madagaskar, Congo, Peru en incidenteel in de Verenigde Staten (waar prairiehonden de bacterie bij zich dragen). In Europa is de ziekte momenteel niet ingeburgerd in de knaagdierenpopulatie.
Pest is, net als covid-19, een zoönose: een ziekte die normaal in dieren leeft en soms overspringt op mensen. De veroorzaker is geen virus maar de bacterie Yersinia pestis, die in reservoirgasten zoals ratten of eekhoorns leeft en via vlooienbeten op mensen kan komen. De meest voorkomende vorm is de builenpest (gezwollen lymfeklieren); wanneer de bacterie de longen bereikt ontstaat de longpest, die veel gevaarlijker en vaak dodelijk is.
Er bestaan vaccins tegen de pest, maar die zijn historisch en beperkt toegepast. Rond 1895 gebruikte Alexandre Yersin paardenserum; later kwam een vaccin met dode bacteriën beschikbaar, vooral ingezet bij militairen en laboratoriumpersoneel als bescherming tegen biologische dreiging. Deze bacterievaccins bleken echter minder effectief dan veel virusvaccins: ze geven minder specifieke antistoffen, vereisen herhaalde boosters en gaan gepaard met relatief veel bijwerkingen.
Tegelijk biedt de bacteriële aard van de pest ook voordelen: Y. pestis verandert weinig genetisch omdat die evolutionair gericht is op langdurig verblijf in knaagdieren, waardoor grootschalige, snel uitbreidende pandemieën minder waarschijnlijk zijn. Belangrijker nog: effectieve antibiotica bestaan en maken behandeling mogelijk als die tijdig wordt gegeven; veel hedendaagse sterfgevallen ontstaan doordat behandeling te laat begint.
Conclusie: de pest is nog niet uitgeroeid, maar door de combinatie van beperkte verspreiding, beschikbare antibiotica en de gebrekkige werking van oude vaccins is massale vaccinatie voor het publiek niet nodig — al blijft waakzaamheid in risicogebieden belangrijk.