Astronomen betrappen sterrenpaar op heterdaad tijdens cruciale, nooit eerder geziene fase

vrijdag, 20 november 2026 (11:12) - Scientias.nl

In dit artikel:

Astronomen hebben in het Andromedastelsel voor het eerst een ster langdurig gevolgd tijdens de zogenoemde gedeelde-omhullingsfase, waarin een begeleidende ster door de buitenlagen van een opgezwollen reuzenster naar binnen spiraalt. Deze fase wordt gezien als een belangrijke stap in het ontstaan van zeer nauwe dubbelsterren, maar was tot nu toe nog niet rechtstreeks waargenomen.

De reuzenster staat op ongeveer 2,5 miljoen lichtjaar van de aarde en had aan het einde van haar leven circa zeven keer de massa van de zon. Haar straal groeide uiteindelijk tot honderden keren die van de zon. Tussen 1989 en 2018 bleef haar helderheid vrijwel gelijk. Daarna werd de ster in twee stappen twee tot drie keer helderder. Onderzoekers vermoedden in april 2025 al dat een begeleider haar buitenlagen was binnengedrongen. Met telescopen op aarde en in de ruimte, waaronder de James Webb-ruimtetelescoop, volgden ze de verdere ontwikkeling.

De begeleider had naar schatting 0,7 keer de massa van de zon en bewoog door het gas van de reus. Door wrijving werd hij afgeremd, waarbij energie uit zijn baan vrijkwam als warmte en licht. De berekende hoeveelheid energie en de duur van de helderheidstoename kwamen goed overeen met de waarnemingen. Verklaringen waarbij gas uit het systeem lekte, leverden volgens de onderzoekers onvoldoende energie op. Ook onafhankelijke deskundigen noemen de interpretatie overtuigend, al zijn belangrijke eigenschappen van de begeleider en de energie indirect uit modellen afgeleid.

De reus zwol in juli 2025 verder op tot een straal van ongeveer 860 zonnestralen. Waarschijnlijk werd de energie van de begeleider aanvankelijk door convectie — kolkende gasstromen in de buitenlagen — naar het oppervlak gebracht en daar als licht uitgestraald. Daardoor kon de ster jarenlang geleidelijk opzwellen zonder haar buitenlagen meteen weg te blazen. Toen de begeleider dieper doordrong en de convectie de energie niet meer kon afvoeren, nam de energievrijgave snel toe. De begeleider spiraalde vervolgens naar de kern en versmolt daar vermoedelijk mee.

In oktober 2025 barstte het systeem uit. In ongeveer 25 dagen werd de ster honderd keer helderder en werd naar schatting 0,1 tot 0,2 zonsmassa aan materiaal de ruimte in geslingerd. Zulke gebeurtenissen staan bekend als lichtsterke rode nova’s en ontstaan door het samensmelten van twee sterren. Anders dan bij eerdere voorbeelden was de hoofdster hier al een echte reus. Het overblijfsel is nog verborgen achter stof dat door de uitbarsting is gevormd. Verdere waarnemingen met onder meer James Webb moeten uitwijzen wat er is achtergebleven en of de begeleider inderdaad met de kern is versmolten.

De waarneming is belangrijk omdat een gedeelde omhulling dubbelsterren snel dichter bij elkaar kan brengen. Sterren die aanvankelijk jaren over hun baan doen, kunnen zo uiteindelijk nog maar uren of een dag nodig hebben. Dat proces kan systemen opleveren met witte dwergen, neutronensterren of zwarte gaten die later mogelijk samensmelten. De fase duurt echter waarschijnlijk slechts één tot tien jaar en is daardoor zelden te zien.

De onderzoekers benadrukken dat dit voorlopig één waargenomen systeem is en dat hun conclusie deels op modellen berust. Een eerdere studie hield nog een opflakkering door kernreacties in de reuzenster als mogelijkheid open, maar de uitbarsting in oktober paste volgens het team beter bij een botsing en samensmelting van sterren. Nieuwe hemel-surveillances, zoals die van het Vera C. Rubin Observatory en de Nancy Grace Roman-ruimtetelescoop, kunnen in de toekomst meer van deze kortstondige gebeurtenissen opsporen.

BEKIJK OOK:

Vandaag Inside: René van der Gijp vertelt waarom hij stopte met vriendschappelijke duels tussen oud-voetballers...